Nowelizacja ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków wdrożyła podejście oparte na ryzyku w całym łańcuchu dostaw wody. Nie wystarcza już wyłącznie pobieranie próbek i reagowanie po stwierdzeniu przekroczenia. Dostawca ma rozpoznać zagrożenia wcześniej, ocenić prawdopodobieństwo i skutki ich wystąpienia, sprawdzić istniejące zabezpieczenia oraz zaplanować działania ograniczające ryzyko.
W praktyce samorządowej cały ten system często określa się jako Plan bezpieczeństwa wody – PBW. Trzeba jednak zachować precyzję: ustawa posługuje się pojęciami oceny ryzyka i zarządzania ryzykiem dla trzech odrębnych obszarów. Do 31 grudnia 2026 r. nie trzeba przekazać kompletnego planu obejmującego wszystkie trzy etapy. Pierwszy obowiązek dotyczy obszaru zasilania ujęcia wody i obejmuje ocenę ryzyka wraz z raportem podsumowującym.
To nie jest niesformalizowany dokument wewnętrzny ani procedura, którą można ograniczyć do ogólnego opisu ujęcia. Ustawa określa adresata obowiązku, minimalny zakres oceny, organy właściwe do przyjęcia dokumentacji oraz obowiązek okresowego przeglądu.
Najważniejsze informacje
| Element | Co wynika z nowych przepisów? |
| Wejście w życie ustawy | 21 maja 2026 r. |
| Bezpośredni adresat I i II etapu | dostawca wody |
| Pierwszy obowiązek | ocena ryzyka w obszarze zasilania ujęcia wody wraz z raportem podsumowującym |
| Termin pierwszego etapu | do 31 grudnia 2026 r. |
| Adresaci dokumentacji I etapu | właściwy dyrektor regionalnego zarządu gospodarki wodnej oraz właściwy państwowy inspektor sanitarny |
| Kolejne etapy | system zaopatrzenia w wodę oraz wewnętrzne systemy wodociągowe w obiektach priorytetowych – do 30 czerwca 2028 r. |
| Aktualizacja | przegląd nie rzadziej niż co 6 lat i aktualizacja w razie potrzeby |
Czy każda gmina musi przygotować Plan bezpieczeństwa wody?
Nie każda gmina jest automatycznie bezpośrednim adresatem obowiązku. Ustawa nakłada wykonanie dwóch pierwszych etapów na dostawcę wody, czyli podmiot dostarczający wodę przeznaczoną do spożycia przez ludzi. Definicja obejmuje m.in. przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne oraz podmiot prowadzący hurtową sprzedaż wody.
W praktyce sytuacja może wyglądać różnie:
- jeżeli wodę dostarcza spółka komunalna, to co do zasady ona jest dostawcą i bezpośrednio realizuje obowiązek;
- jeżeli zadanie wykonuje gmina przez własną jednostkę organizacyjną, trzeba ustalić, który podmiot formalnie występuje jako dostawca i będzie składał dokumentację;
- jeżeli część wody pochodzi z własnych ujęć, a część jest kupowana hurtowo, role i zakres odpowiedzialności trzeba rozpisać dla każdego ujęcia i systemu;
- jeżeli na terenie gminy działa kilku dostawców, obowiązek należy przeanalizować oddzielnie dla każdego z nich.
Gmina nie powinna więc zaczynać od zamówienia jednego „planu dla całej gminy”. Najpierw trzeba ustalić: kto dostarcza wodę, z których ujęć i do jakich stref zaopatrzenia. Jednocześnie gmina nie powinna pozostawiać sprawy bez nadzoru, ponieważ zbiorowe zaopatrzenie w wodę jest jej zadaniem własnym, a skutki awarii dotykają bezpośrednio mieszkańców.
Ustawa mówi nie tyle o „indywidualnych ujęciach”, co o wodzie pochodzącej z indywidualnego źródła, które dostarcza średnio mniej niż 10 m³ na dobę albo zaopatruje mniej niż 50 osób. Wyłączenie nie ma zastosowania, jeżeli dostarczanie tej wody jest przedmiotem działalności gospodarczej albo woda jest dostarczana do budynków użyteczności publicznej, budynków zamieszkania zbiorowego lub do podmiotów prowadzących przedsiębiorstwo spożywcze, o ile jest to woda przeznaczona do spożycia przez ludzi.
Trzy etapy podejścia opartego na ryzyku
| Etap | Zakres | Podmiot odpowiedzialny | Pierwszy termin |
| I | obszar zasilania ujęcia wody | dostawca wody | 31 grudnia 2026 r. |
| II | system zaopatrzenia w wodę: ujmowanie, uzdatnianie i dystrybucja | dostawca wody, z wyłączeniem małych dostawców spełniających warunki ustawowe | 30 czerwca 2028 r. |
| III | wewnętrzny system wodociągowy w obiekcie priorytetowym | właściciel albo zarządca obiektu | 30 czerwca 2028 r. |
Etap pierwszy bada przede wszystkim to, co może zagrozić wodzie jeszcze przed jej ujęciem. Etap drugi obejmuje ryzyka w infrastrukturze dostawcy: od poboru i uzdatniania po sieć. Etap trzeci koncentruje się na instalacji wewnętrznej w obiektach priorytetowych, w których z wody korzysta duża liczba osób lub mogą wystąpić szczególne zagrożenia, w tym związane z bakteriami Legionella i ołowiem.
Rozdzielenie etapów ma znaczenie organizacyjne. Dostawca wody nie może przyjąć, że właściciel szkoły, szpitala lub innego obiektu wykona za niego ocenę ujęcia i sieci. Z kolei wykonanie dwóch pierwszych etapów przez przedsiębiorstwo wodociągowe nie zastępuje obowiązku właściciela albo zarządcy obiektu priorytetowego.
Przy drugim etapie działa dodatkowe wyłączenie: przepisów dotyczących oceny ryzyka w systemie zaopatrzenia w wodę nie stosuje się do dostawców zaopatrujących nie więcej niż 500 osób lub dostarczających średnio mniej niż 100 m³ wody na dobę, jeżeli prowadzą monitoring jakości wody zgodnie z przepisami. Wyłączenie to dotyczy drugiego etapu i nie powinno być mylone z omówionym wcześniej wyłączeniem indywidualnych źródeł poniżej 10 m³ na dobę lub 50 osób.
Co dokładnie trzeba przygotować do 31 grudnia 2026 r.?
Pierwszy etap powinien zakończyć się dwoma spójnymi dokumentami:
- oceną ryzyka w obszarze zasilania ujęcia wody;
- raportem podsumowującym tę ocenę.
Zakres nie ogranicza się do opisania ujęć i wyników badań wody. Dokumentacja powinna obejmować co najmniej:
- identyfikację dostawcy, strefy zaopatrzenia i wszystkich ujęć objętych oceną;
- charakterystykę obszaru zasilania, w tym współrzędne ujęcia, zasięg obszaru, sposób użytkowania terenu oraz warunki dopływu albo zasilania;
- rozpoznanie znaczących presji antropogenicznych na wody powierzchniowe i podziemne;
- analizę wyników monitoringu wody surowej i parametrów objętych listą obserwacyjną;
- wykaz zagrożeń oraz zdarzeń niebezpiecznych mogących wpływać na jakość wody i zdrowie ludzi;
- ocenę ryzyka z uwzględnieniem prawdopodobieństwa, możliwych skutków i istniejących zabezpieczeń;
- propozycję środków kontroli ryzyka, działań naprawczych i sposobu monitorowania;
- wykorzystanie istniejących analiz ryzyka, dokumentacji hydrogeologicznej i ustaleń dotyczących stref ochronnych;
- wnioski oraz informacje wymagane w raporcie podsumowującym.
Najlepszy dokument nie jest najdłuższy, lecz taki, z którego wynika logiczny ciąg: źródło zagrożenia → zdarzenie niebezpieczne → możliwy skutek → obecne zabezpieczenie → poziom ryzyka → dalsze działanie i odpowiedzialność.
Czy wcześniejsza analiza ryzyka dla ujęcia wystarczy?
Najczęściej nie — wcześniejsza analiza ryzyka dla ujęcia nie jest automatycznie oceną ryzyka wymaganą w ramach pierwszej części Planu Bezpieczeństwa Wody. Może jednak stanowić ważne źródło danych, które zgodnie z nowelizacją ustawy należy uwzględnić przy opracowaniu oceny ryzyka w obszarze zasilania ujęcia.
Dotyczy to zwłaszcza analizy ryzyka sporządzonej na podstawie Prawa wodnego, np. na potrzeby ustanowienia strefy ochronnej ujęcia. Taki dokument może zawierać istotne informacje o ujęciu, warunkach hydrogeologicznych, sposobie użytkowania terenu i potencjalnych źródłach zanieczyszczeń, ale nie musi obejmować wszystkich elementów wymaganych obecnie dla PBW.
Dlatego przed rozpoczęciem prac warto porównać posiadane materiały z wymaganiami ustawy i ustalić, które informacje można wykorzystać, które wymagają aktualizacji, a które należy uzupełnić.
Jakie dane trzeba zebrać?
Najwięcej czasu zwykle nie zajmuje samo redagowanie dokumentu, lecz zebranie i uzgodnienie danych przechowywanych przez różne osoby i jednostki. Przed rozpoczęciem prac warto przygotować:
Dokumentację ujęcia i podstawy prawne
- pozwolenia wodnoprawne, operaty i decyzje;
- dokumentację hydrogeologiczną oraz dane techniczne studni i urządzeń;
- informacje o strefach ochronnych i istniejących analizach ryzyka;
- mapy ujęć, obszarów zasilania i stref zaopatrzenia;
- dane o wydajności, poborze i sposobie eksploatacji.
Dane o jakości wody i eksploatacji
- wyniki badań wody surowej, najlepiej z okresu co najmniej 5 lat;
- wyniki monitoringu wody po uzdatnieniu i w sieci;
- wyniki badań parametrów wymaganych dla listy obserwacyjnej;
- rejestr awarii, przerw w dostawie i zdarzeń eksploatacyjnych, najlepiej z co najmniej 3 lat;
- reklamacje i zgłoszenia dotyczące jakości, smaku, zapachu lub barwy wody;
- informacje o działaniach naprawczych i komunikatach dla odbiorców.
Dane o zagrożeniach w otoczeniu
- miejscowe plany, studia i inne dane o użytkowaniu terenu;
- informacje o rolnictwie, nawożeniu, hodowli, zakładach przemysłowych, magazynach paliw i substancji chemicznych;
- lokalizację składowisk, cmentarzy, oczyszczalni, kanalizacji, zbiorników bezodpływowych i miejsc historycznego zanieczyszczenia;
- informacje o powodziach, suszach, pożarach, awariach i innych zdarzeniach kryzysowych;
- dokumenty środowiskowe i plany reagowania kryzysowego gminy.
Jeżeli części danych brakuje, nie należy ukrywać luki. Trzeba opisać jej znaczenie, zaplanować sposób uzupełnienia i ocenić, czy brak informacji uniemożliwia wiarygodne określenie ryzyka.
Jak powinien przebiegać pierwszy etap PBW?
- Ustalenie odpowiedzialności i zakresu – wskazanie formalnego dostawcy, ujęć, stref zaopatrzenia, właściciela infrastruktury i osób zatwierdzających. Szczególnej analizy wymagają dostawy hurtowe i infrastruktura obsługiwana przez kilka podmiotów.
- Inwentaryzacja i ocena braków – zebranie dokumentów, wyników badań i danych przestrzennych oraz określenie, czego brakuje i ile czasu zajmie uzupełnienie.
- Warsztat z operatorami – odtworzenie awarii, sezonowych zmian jakości i lokalnych zagrożeń, których nie widać w dokumentacji; w razie potrzeby również weryfikacja terenowa.
- Identyfikacja zagrożeń i ocena ryzyka – określenie prawdopodobieństwa, skutków i działających barier ochronnych dla każdego zdarzenia.
- Plan działań – przypisanie środków kontroli, odpowiedzialności, terminów i monitorowania do ryzyk wymagających reakcji. Działaniem może być inwestycja, badanie, zmiana procedury albo współpraca z innym podmiotem.
- Weryfikacja i przekazanie – kontrola kompletności oceny i raportu oraz ich oddzielne przekazanie do RZGW i właściwego państwowego powiatowego lub państwowego granicznego inspektora sanitarnego.
Jak złożyć dokumenty do Wód Polskich?
Wody Polskie udostępniły na swojej stronie listy kontrolne (checklisty) dla oceny ryzyka oraz raportu podsumowującego. Warto użyć ich już podczas opracowywania dokumentów, ponieważ wskazują oczekiwane elementy i źródła danych, a przed wysyłką pomagają zweryfikować kompletność materiału.
Dokumentację obejmującą ocenę ryzyka w obszarze zasilania ujęcia wraz z raportem podsumowującym należy przekazać właściwemu dyrektorowi regionalnego zarządu gospodarki wodnej PGW Wody Polskie oraz właściwemu państwowemu powiatowemu albo państwowemu granicznemu inspektorowi sanitarnemu. Pierwszy termin przekazania dokumentacji upływa 31 grudnia 2026 r. Ustawa nie określa wprost technicznej formy przekazania dokumentów, dlatego przed wysyłką warto zweryfikować wymagania organizacyjne właściwego RZGW i organu nadzoru sanitarnego, w tym możliwość skorzystania z e-Doręczeń.
31 grudnia 2026 r. jest terminem granicznym pierwszego przekazania. Jeżeli ocena zostanie dokonana wcześniej, zastosowanie ma ogólna zasada przekazania jej wraz z raportem w ciągu 30 dni od dokonania oceny albo jej aktualizacji.
Nie warto pozostawiać samej wysyłki na ostatni dzień. Błędny adresat, brak podpisu, albo załączników może spowodować problem z wykazaniem zachowania terminu.
Ile trwa przygotowanie pierwszego etapu?
Czas zależy przede wszystkim od liczby ujęć, kompletności dokumentacji, dostępności wyników badań i złożoności zagrożeń. Dla podmiotu posiadającego uporządkowane dane realny proces obejmuje kilka miesięcy, ponieważ potrzebne są nie tylko prace analityczne, lecz także uzgodnienia, warsztat i weryfikacja materiałów.
Standardowy harmonogram WANiR dla pierwszego etapu przewiduje wykonanie dokumentacji do 4 miesięcy od zawarcia umowy przez ostatnią ze stron, przy terminowym przekazaniu danych i zapewnieniu współpracy po stronie dostawcy. Jest to termin maksymalny, a nie informacja, że każdą ocenę można bezpiecznie rozpocząć cztery miesiące przed ustawowym terminem. Badania laboratoryjne, brak dokumentacji lub konieczność wyjaśnienia odpowiedzialności mogą wydłużyć przygotowanie.
Podmiot rozpoczynający prace jesienią 2026 r. powinien najpierw uzgodnić indywidualny harmonogram, natychmiast wykonać audyt danych i potwierdzić, czy wymagane badania można uzyskać przed 31 grudnia. Obietnica szybkiego wykonania bez sprawdzenia materiałów jest sygnałem ostrzegawczym, a nie przewagą oferty.
Od czego zależy zakres i wycena pierwszego etapu PBW?
Pracochłonność zależy przede wszystkim od liczby ujęć, kompletności dokumentacji, konieczności pozyskania danych przestrzennych, zakresu badań oraz liczby zagrożeń wymagających pogłębionej analizy. Dlatego przed przygotowaniem wyceny wykonawca powinien ustalić rzeczywisty zakres systemu i jednoznacznie wskazać, czy oferta obejmuje wszystkie ujęcia, czy tylko ich część.
Porównując oferty, trzeba sprawdzić nie tylko wynagrodzenie, lecz także liczbę spotkań, zakres wizji lokalnych, odpowiedzialność za mapy i dane przestrzenne, sposób obsługi uwag oraz to, czy rezultatem będzie ocena, raport podsumowujący i komplet do przekazania obu organom w wersji PDF oraz edytowalnej. Należy również ustalić, kto odpowiada za badania wody surowej i czy ich koszt został uwzględniony w ofercie.
Najczęstsze błędy
| Błąd | Dlaczego jest ryzykowny? |
| Zamówienie „PBW dla gminy” bez ustalenia dostawcy | dokument może mieć niewłaściwego autora, zakres lub adresata |
| Traktowanie 31 grudnia jako terminu całego PBW | miesza trzy etapy, podmioty odpowiedzialne i różne terminy |
| Skopiowanie wcześniejszej analizy ryzyka | może nie obejmować aktualnego zakresu, danych i zarządzania ryzykiem |
| Uniwersalna lista zagrożeń | nie pokazuje rzeczywistych presji i zabezpieczeń konkretnego ujęcia |
| Rozpoczęcie od pisania dokumentu | braki danych ujawniają się za późno, gdy nie ma już czasu na badania |
| Pominięcie operatorów | w dokumentacji nie pojawiają się zdarzenia znane z codziennej eksploatacji |
| Brak właścicieli i terminów działań | ocena nie staje się narzędziem zarządzania |
| Wysłanie wyłącznie do jednego organu | nie realizuje całego obowiązku przekazania dokumentacji |
Co grozi za niedotrzymanie terminu?
Za nieprzekazanie w terminie oceny ryzyka i raportu podsumowującego ustawodawca przewidział administracyjną karę pieniężną w wysokości 10 zł za każdy dzień opóźnienia, nie więcej jednak niż za 365 dni. Maksymalna kara za samo to naruszenie wynosi więc 3 650 zł.
Kwota nie jest wysoka w porównaniu z kosztem przygotowania dokumentacji, ale nie powinna prowadzić do wniosku, że obowiązek można odłożyć. Większym ryzykiem jest brak rozpoznania zagrożeń dla ujęcia, konieczność prowadzenia prac w pośpiechu, trudność wykazania należytej staranności po awarii oraz brak podstaw do zaplanowania badań i inwestycji. W innych obszarach ustawy przewidziano odrębne, wyższe kary za naruszenia obowiązków dostawcy i właścicieli obiektów priorytetowych.
Jak wybrać wykonawcę bez zamieniania PBW w dokument „na półkę”?
Zewnętrzny ekspert może uporządkować proces, ale nie zastąpi wiedzy operatora ani nie przejmie ustawowej odpowiedzialności dostawcy. Przed wyborem wykonawcy warto zadać pięć pytań:
- Czy oferta jednoznacznie rozróżnia trzy etapy i obejmuje etap wymagany do 31 grudnia 2026 r.?
- Czy cena dotyczy wszystkich wskazanych ujęć, czy jednego ujęcia?
- Jakich danych i badań wykonawca będzie wymagał od dostawcy i czy przewiduje warsztat z operatorami?
- Czy rezultatem będzie ocena, raport podsumowujący, plan działań i komplet do wysyłki w wersji PDF oraz edytowalnej?
- Jaki jest realny harmonogram po uwzględnieniu braków danych i czasu badań?
Co dostawca powinien zrobić teraz?
- Ustalić odpowiedzialność – wskazać formalnego dostawcę, operatora, właściciela infrastruktury i osoby zatwierdzające dokumentację.
- Sporządzić listę ujęć i stref zaopatrzenia – uwzględnić wodę własną, kupowaną hurtowo oraz systemy obsługiwane wspólnie.
- Zebrać dokumenty i wyniki badań – nie czekać z tym do wyboru wykonawcy.
- Sprawdzić listę obserwacyjną i laboratorium – potwierdzić zakres, możliwość wykonania oraz termin uzyskania wyników.
- Przeprowadzić audyt luk – ustalić, czego brakuje i czy braki da się uzupełnić przed końcem roku.
- Wybrać sposób wykonania – własnymi zasobami albo przy wsparciu zewnętrznym, ale z aktywnym udziałem operatorów.
- Zaplanować wysyłkę – ustalić właściwe organy, uruchomić e-Doręczenia i zachować potwierdzenia przekazania.
Plan bezpieczeństwa wody ma wartość wtedy, gdy po zakończeniu prac dostawca wie nie tylko, jakie ryzyka istnieją, lecz także które z nich wymagają działania, kto odpowiada za reakcję i w jaki sposób będzie sprawdzana skuteczność zabezpieczeń. Dokument jest rezultatem procesu – nie jego celem.
Najczęściej zadawane pytania
Czy do 31 grudnia 2026 r. trzeba mieć cały Plan bezpieczeństwa wody?
Nie. W tym terminie dostawca przekazuje ocenę ryzyka w obszarze zasilania ujęcia oraz raport podsumowujący. Kolejny etap dotyczący systemu zaopatrzenia w wodę ma termin do 30 czerwca 2028 r.
Czy obowiązek dotyczy każdej gminy?
Nie automatycznie. Bezpośrednim adresatem dwóch pierwszych etapów jest dostawca wody. Jeżeli dostawcą jest spółka komunalna, obowiązek realizuje spółka. Gmina powinna jednak upewnić się, że dla wszystkich ujęć i systemów prawidłowo ustalono odpowiedzialność.
Czy jeden dokument może obejmować kilka ujęć?
Zakres można zorganizować wspólnie, ale każde ujęcie i jego obszar zasilania muszą zostać rozpoznane w sposób pozwalający ocenić właściwe dla nich zagrożenia, zabezpieczenia i działania. Nie wystarczy jedna ogólna tabela.
Czy po złożeniu dokumentacji temat jest zamknięty?
Nie. Ocena podlega przeglądowi nie rzadziej niż co 6 lat i aktualizacji w razie potrzeby. Działania ograniczające ryzyko trzeba wdrażać i monitorować, a dokument aktualizować także wtedy, gdy zmienia się ujęcie, otoczenie, system albo charakter zagrożeń.
Źródła i aktualność
Artykuł opracowano według stanu prawnego i informacji dostępnych 2 września 2026 r. Podstawą były przepisy, oficjalne wyjaśnienia organów oraz doświadczenia z przygotowywania dokumentacji i rozmów z dostawcami wody. Przed przekazaniem oceny należy ponownie sprawdzić aktualne instrukcje właściwego RZGW i organu Państwowej Inspekcji Sanitarnej.
